Hakikati arayan insanın düşebileceği en ince yanılgılardan biri, Allah’ı zihninde bir mekâna yerleştirmektir. Kimi O’nu göklerin üzerinde belirli bir yerde, kimi ise kendi içinde veya özünde tasavvur eder.
Oysa Allah, mekânı yaratan ve mekâna muhtaç olmayandır. O’nu yaratılmışlara ait sınırlarla düşünmek, tevhidin özüne aykırıdır. Hakiki tevhid, Allah’ı hiçbir yere sığdırmamak ve O’nu hiçbir yaratılmışa benzetmemektir.
Allah mekânı yaratandır bu yüzden hiçbir mekân O’nu kuşatamaz. Mekân O’na muhtaçtır, O ise hiçbir şeye muhtaç değildir. Bu nedenle “Allah nerededir.?” sorusunu bizim bildiğimiz yer ve yön ölçüleriyle sormak doğru değildir. Çünkü Allah vardır fakat O’nun varlığı, yaratılmışların varlığı gibi değildir.
O Evvel’dir, O’ndan önce hiçbir şey yoktur.
O Âhir’dir, O’ndan sonra hiçbir şey yoktur.
O Zâhir’dir varlığının delilleri her yerde görünür.
O Bâtın’dır, hakikati hiçbir idrak tarafından kuşatılamaz.
O Vâsi’dir, ilmi, kudreti, rahmeti ve hükümranlığı her şeyi kuşatmıştır. Tasavvuf'da “O her yerdedir” denildiğinde, Allah’ın mahlûkatın içine girip onlarla birleşmesi veya herhangi bir mekânda yer tutması değildir. Bilakis O’nun ilminin her şeyi kuşatması, kudretinin her şey üzerinde olması, rahmetinin her şeyi sarması ve bütün varlığın O’nun yaratması, takdiri ve idaresi altında bulunmasıdır. Çünkü Allah mekânın içinde değildir, mekân O’nun kudretiyle vardır. Zaman O’nu kuşatmaz, zaman da O’nun yarattığı mahlûkat âlemine aittir.
O, yaratılmışların hiçbirine benzemez ve hiçbir yaratılmışın sınırlarıyla tarif edilemez. Tevhidin ilk edebi de burada başlar.. Allah’ı mahlûka benzetmemek, O’nu bir cisim, yön, sınır veya mekân ile kayıt altına almamak fakat aynı zamanda O’nu uzaklarda, erişilmez bir boşlukta tasavvur ederek kulluk şuurunu kuru bir mesafeye hapsetmemektir.
Tasavvufta “O her yerdedir” denildiğinde, Allah’ın bir yerde bulunduğu veya mahlûkatın içine girdiği kastedilmez. Allah’ın ilmi ve kudreti her şeyi kuşatmıştır. Her şey O’nun yaratması ve dilemesiyle vardır. Allah mekâna bağlı değildir, aksine mekânı yaratan O’dur. Zaman da O’nu sınırlayamaz çünkü zamanı yaratan da O’dur. O hiçbir yaratılmışa benzemez ve hiçbir sınırla anlatılamaz. Tevhidin özü de budur,... Allah’ı hiçbir şeye benzetmemek ve O’nu bir yerle sınırlamamaktır. Mesele yalnızca Allah’ı nerede aradığımız değildir, mesele, O’nun karşısında kendimizi ne zannettiğimizdir.
İnsan ben varım der ve bu söz zahiren doğrudur, çünkü Allah onu yaratmış, ona bir hayat vermiş, ona irade ve idrak bahşetmiştir. Fakat nefsin gizli iddiası “Ben kendi kendime varım” demeye başladığında tevhidin karşısına en büyük perde dikilir. Zira insanın asıl yanılgısı var olduğunu bilmesi değil, varlığını kendinden bilmesidir. Oysa kulun varlığı mümkündür yani kendi başına var olması zorunlu değildir. Bugün vardır, yarın yoktur. Bir an nefes alır, bir an sonra o nefesi veremez hâle gelir. Kalbi kendi emriyle çarpmaz, hayatı kendi kudretiyle sürmez, ölümü kendi iradesiyle uzaklaştıramaz.
İnsan varlığının her zerresinde bir fakr, bir acz ve bir muhtaçlık taşır. Hakiki marifet de işte bu muhtaçlığın farkına varmaktan doğar.
İnsan kendine baktığında yalnızca BEN'i değil, o BEN'i her an ayakta tutan ilâhî kudreti görmeye başladığında tevhidin kapısı aralanır.
Güneşin karşısındaki ayna gibi insan da kendisinde görünen ışığın sahibi değildir.
Ayna ışık saçmaz, yalnızca kendisine düşen ışığı yansıtır.
İnsan da kendi varlığının hakiki sahibi değildir. Hayatı, aklı, iradesi, kudreti ve nefesi kendisine verilmiştir. Verilen hiçbir şey, verildiği kimsenin mülkü değildir, hakiki mülk sahibine aittir.
Bu yüzden kulun kemali, “Ben O’nun kuluyum” hakikatinde derinleşmektedir. Tasavvuf insanı kulluğunda kemale erdirir. İnsana nefsin Allah karşısında kendisine bağımsız bir varlık ve hüküm sahibi olma payesi vermesini kırar.
Kul, kendisini Allah’ın parçası olarak değil, Allah’ın mahlûku ve kulu olarak bilir. Allah ile kul arasında bir özdeşlik kurmaz fakat kulun varlığının her an Allah’ın yaratmasına, yaşatmasına ve devam ettirmesine muhtaç olduğunu idrak eder.
İşte FENÂ denilen hâlin özü de budur.. İnsanın maddî olarak yok olması değil, nefsin “Ben kendi başıma varım, ben kendi kendime yeterim, ben kendime sahibim” iddiasının sönmesidir.
Nefsin sahte saltanatı yıkıldıkça KUL, kendi hakikatine yaklaşır.
BEN ortadan kalkmaz fakat BENİM zannı çözülmeye başlar.
Kul yine yürür, konuşur, çalışır, sever, irade eder, fakat bütün bunları kendisinden bilmek yerine kendisine verilmiş bir emanet olarak görür. İşte bu idrak, insanı kesretten vahdete götüren ince bir şuur hâlidir.
Kesret âleminde binlerce sebep, sayısız hadise ve türlü türlü suret görünür fakat inanan kişi, bütün bu görünüşlerin ardında onları yaratan, varlıkta tutan ve dilediği şekilde evirip çeviren tek bir kudretin bulunduğunu idrak etmeye başlar. İnsan, Allah’ın güzel isimlerinin kâinatta görünen izlerini fark ettikçe, karşılaştığı her şeyi Allah’ın kendisi olarak değil, O’nun kudretini, hikmetini ve rahmetini gösteren birer işaret olarak görmeye başlar.
Güzellikte Cemîl’in izini,
Merhamette Rahîm’in eserini,
Kudrette Kadîr’in hükmünü,
Rızıkta Rezzâk’ın lütfunu,
Hayatın her an yenilenmesinde Hayy ve Kayyûm isimlerinin işaretlerini seyreder, fakat gördüğü hiçbir şeyi Allah’ın Zâtı ile özdeşleştirmez. Çünkü tevhid, her şeyi Allah saymak değil, her şeyin Allah’a muhtaç olduğunu bilmektir. Varlıkların çokluğu, Hâlık’ın birliğine perde değildir..
Asıl perde, varlıkları Allah’tan bağımsız ve kendi başlarına var olan şeyler olarak görmektir.
Bir ağacın meyvesini sadece ağaca, yağmuru sadece bulutlara, insanın nefesini ve kalbinin atışını yalnızca bedenine bağlayan kişi, bütün bu sebepleri yaratan ve onlara sonuç verme gücünü veren Allah’ı gözden kaçırabilir.
Sebepleri kullanmak tevhid anlayışına aykırı değildir. Önemli olan, her şeyin Allah’ın yaratması ve izniyle gerçekleştiğini bilmektir.
Kul elinden geleni yapar, sebeplere sarılır fakat sonucu yalnızca kendi çabasına veya sebeplere bağlamaz. Asıl güç ve kudretin Allah’a ait olduğunu bilir.
İnsan Allah’ı bulmak için uzaklara gitmez, Allah’ın zaten var ettiği ve ayakta tuttuğu bir kul olduğunu idrak eder. Aradığı hakikat, kendisinin ulaşabileceği bir mesafede duran bir varlık değildir. Asıl mesele, Allah ile kul arasında mesafe varmış gibi tasavvur edilen nefsânî perdenin kalkmasıdır.
KUL Allah’a yaklaşınca Allah’ın Zâtına mekân itibarıyla yaklaşmış olmaz kulluk, marifet, teslimiyet, muhabbet ve ihlâs bakımından O’na yakınlaşır. Çünkü Allah mekânla ölçülmez. Kulun yakınlığı, Allah’ın bir yere gelmesiyle değil, kulun gafletten uyanmasıyla gerçekleşir. Bu sebeple hakiki tevhid, insanın kendisini yok sayması da değildir. İnsan yaratılmıştır ve yaratılmışlığının hakkını vermelidir. Kendisini inkâr etmek değil, kendisini müstakil bir varlık sanma vehminden kurtulmak gerekir.
BEN YOKUM demek de nefsin başka bir oyunudur, hakikat şudur: “Ben varım, fakat kendi başıma var değilim. Ben yaşıyorum, fakat hayat benim mülküm değildir, Ben irade ediyorum, fakat iradem mutlak değildir, Ben sahibim sanıyorum, fakat hakiki mülk Allah’ındır, Ben kulum O ise Rabbimdir.”
KUL bu idrakte derinleştikçe ACZ'ini zillet olarak değil, ubûdiyetin şerefi olarak görür. Fakr'ını eksiklik değil, Rabbine muhtaçlığının nişanesi bilir. Çünkü kulun Allah’a muhtaç olması bir kusur değil, kul oluşunun hakikatidir. Kulun kemali, Rabbine olan ihtiyacını unutmakta değil, O ihtiyacın şuuruna ermektedir. FENÂ'dan sonra BEKÂ'da burada başlar. Nefsin bağımsızlık iddiası söndükçe KUL, Allah’ın kulu olarak yeniden ayağa kalkar. Artık hayatını kendi nefsinin merkezinde kurmak yerine Rabbine kulluk merkezinde yaşamaya başlar. O zaman ibadet yalnızca yapılan bir görev olmaktan çıkar, varlığın anlamına dönüşür. Secde, bedenin yere eğilmesinden öte nefsin hükümranlığını bırakması olur.
Dua, yalnızca bir şey istemek değil, muhtaç olduğunu itiraf etmek olur.
Tevekkül, sebepleri terk etmek değil, sebeplerin ötesindeki kudrete güvenmek olur.
Şükür, nimeti kendinden bilmemek,
Sabır, imtihanı anlamsız görmemek,
Tevbe ise nefsin kendine kurduğu saltanattan vazgeçip yeniden Rabbine dönmek olur.
Böylece insan, her şeyin Allah’a ait olduğunu sadece diliyle söylemekten çıkar, bu hakikati hayatının her hâlinde yaşamaya başlar. “İnnâ lillâhi ve innâ ileyhi râciûn” sözü onun için yalnızca bir ölüm ânında söylenen cümle olmaktan çıkar, varlığın bütün sırrını taşıyan bir hakikate dönüşür: Biz Allah’a aidiz ve sonunda yine O’na döneceğiz. Başlangıcımız da O’nun yaratmasıyla, devamımız da O’nun kudretiyle, dönüşümüz de O’nun hükmüyledir. İşte hakiki tevhid, insanın Allah’ı bir mekânda araması değil, kendi varlığındaki bağımsızlık vehmini terk ederek her an O’na muhtaç bir kul olduğunu bilmesidir. Tevhid, “Ben Allah’ın kuluyum ve O’ndan başka hiçbir varlık kendi başına kaim değildir” hakikatinde sükûnet bulmaktır.
İnsan O değildir, O’nun bir parçası da değildir fakat insanın varlığı her an O’nun yaratmasına ve yaşatmasına muhtaçtır.
KUL, kendisini Rabbine nispet ettiği ölçüde hakikatini bulur. Nefsinin BEN dediği yerde kulluğun SEN RABBİMSİN demesini öğrenir.
İşte o zaman insan, varlığını büyütmekten vazgeçip Rabbini yüceltmeye başlar kendisine pay çıkarmak yerine emaneti sahibine teslim eder.
Tevhidin yolu, insanın Allah’a ulaşması değil, Allah’tan başka hiçbir şeyin kendi başına var olamayacağını idrak ederek O’na kulluk şuurunda derinleşmesidir. Hakiki yolculuk da budur.. Nefsin benlik iddiasından ubûdiyetin hakikatine, gafletten marifete, kesretten vahdet şuuruna, kendine nispet etmekten Allah’a nispet etmeye doğru yürümek.
Nihayet KUL, aradığı hakikatin uzaklarda olmadığını fakat onu görebilmek için kendi nefsinin perdelerinden geçmesi gerektiğini anlar ve yolun sonunda kendisinin ne kadar muhtaç, ne kadar âciz ve ne kadar kul olduğunu idrak eder. İşte bu idrak onu hakiki makamına yükseltir. Çünkü kulun en yüce makamı Allah’ın KUL'u olduğunu BİLMEK'tir...