Bir çocuğun büyüme serüveni, insanın ruhsal olgunlaşmasının en yalın aynasıdır.
Çocuk, ilk yıllarında anne ve babasının koyduğu sınırlara sadece biçimsel olarak uyar, Yalan söyleme, söz dinle, kimseyi incitme...
Bu kurallara uyduğu sürece DIŞ dünyadan takdir görür, “iyi ve uslu” kabul edilir. Ancak zihin ve ruh olgunlaştıkça soru nitelik değiştirir. İnsan artık sadece “Ne yapmalıyım?” ile yetinmez, “Neden yapmalıyım?” sorusuyla amelin ardındaki hikmeti, gayeyi ve sevgiyi aramaya başlar.
Kuralların ruhunu kavrayan birinin davranışı, kuru bir itaatten çıkıp varoluşsal bir bilince dönüşür. Dışarıdan bakanlar onun kalıpları sorgulamasını bazen başkaldırı sansa da o, kuralı terk etmemiş, kuralın kabuğunu kırıp özüne ulaşmıştır.
Tasavvuf yolculuğu da insanın biçimden, yani zâhirden, ÖZ kaynağa, yani bâtına doğru gerçekleştirdiği dikey bir derinleşmedir.
Yola ilk adım atıldığında helal, haram, ibadet ve ahlakın dış kuralları öğrenilir. Bu safha mutlak bir gerekliliktir, zira şekil, özü taşıyan kasedir. Kase olmadan su durmaz, kabuk olmadan meyve olgunlaşamaz. İnsan bu aşamada Allah’ın El-Alim isminin rehberliğinde doğruyu yanlıştan ayırır, El-Hakim isminin tecellisiyle hayatını bir nizam üzerine kurar. Çevresi onun bu düzenli hâlini görür ve onu “dindar, ahlaklı, hatta veli gibi” diyerek över. Ancak bu övgü, henüz yolun başında olan bir yolcuya verilen geçici bir cesaretlendirmeden ibarettir.
Zamanla insan amellerinin kalitesini sorgulamaya başlar. Sadece "doğruyu yapmak" yetmez hale gelir yapılan iyiliğin, kılınan namazın, verilen sadakanın içine sızan gizli benliği fark eder. “Ben ne kadar dindarım, ben ne kadar iyi bir insanım” düşüncesinin bile Hakk ile kendi arasında devasa bir perde oluşturduğunu anlar. İşte bu noktada El-Basir ve El-Habir isimleri kalpte tecelli eder. İnsan, başkalarının görünür kusurlarıyla uğraşmayı bırakıp kendi içindeki kibri, gizli riyayı ve en önemlisi o devasa BEN iddiasını görür. Bu aşama, emri yerine getirmekten Emir Sahibi’ne yönelme aşamasıdır.
Gönül, El-Kuddûs isminin nuruyla yıkanmaya başladıkça, üzerindeki sahiplik iddialarından soyunur. Tasavvuftaki FENÂ anlayışı burada belirmeye başlar..
KUL, kendi iradesinin ve varlığının Hakk karşında bir HİÇ olduğunu kavrar. Bu kavrayış, Vahdet-i Vücud anlayışını doğurur. Buradaki mesele, var olan her şeyin mutlak varlık olan Allah’ın tecellisinden ibaret olduğunu KALB'en hissetmektir. El-Bâtın hakikati belirdiğinde, insanın dünyaya bakışı kökten değişir. Görünüşte günahkar birine baktığında onu yargılamaz rahmete muhtaç bir kul görür ve kendi akıbetinden korkar.
Bir iyilik yaptığında “ben başardım” demez, o iyiliğe vesile kılındığı için şükreder. Kendisine bir eleştiri veya haksızlık geldiğinde öfkelenip benliğini savunmak yerine, nefsine dönüp bakar ve sabreder.
Öze ulaşan insanda ibadet ve güzel ahlak, zorlamayla yapılan bir yük olmaktan çıkar nefes almak gibi tabii bir hâle gelir.
Merhamet etmek için düşünmez, affetmek için zorlanmaz. Er-Rahmân ve El-Latif esmaları kişinin huyuna sinmiştir. O artık insanların İYİ demesiyle büyümez, KÖTÜ demesiyle küçülmez. DIŞ dünyadaki alkışlar veya kınamalar, onun kalbindeki durgun denizde bir dalga bile oluşturamaz. O, kendisini kimseye ispatlama ihtiyacı duymaz.
Yolculuğun son perdesinde İNSAN “Ben hakikati buldum” ya da “Ben ermiş biriyim” iddiası varsa dahi terk eder. Zira “Ben buldum” demek, hâlâ bir BEN'in var olduğunu gösterir. Baki olan yalnızca El-Bâki olan Allah’tır. Nefsin sesi tamamen sustuğunda gönül konuşur, gönül sustuğunda ise kelimelerden azade olan Hakikat tecelli eder. İnsan bu makamda bir yere varmadığını, bir şey elde etmediğini aksine kendinden eksilerek, kibrini ve benliğini yok ederek Hakikate ayna olduğunu anlar.
Dışarıdan bakanlar sizin sadece adımlarınızı ve dış kabuğunuzu görür, kendi DAR ölçüleriyle sizi yargılar veya överler. Hakikat yolcusu için ölçü, insanların alkışı değil kendi nefsi karşısındaki dürüstlüğü ve hiçliğidir.
Halkın övgüsü yalan, sövgüsü de bir tuzak,
Bizim yönümüz Hakk’a, kulun hükmü pek uzak.
Hakikat sevdalısı, boş lafa kalmaz tutsak,
Gönül Yâr'e bağlandı, kula kulluğu bırak.
İnsan bu yola bir şeyler eklemek için değil üzerindeki benlik elbiselerini tek tek çıkarıp soyunmak için girer. Kendinden vazgeçebildiği, kendi varlığını Hakk varlığında eritebildiği nispette Hakikate uyanır. Nefs sustukça gönül konuşur, gönül sustukça Hakikat görünür, Hakikat göründükçe insan kendi sandığı o varlıktan vazgeçer.